در پروسه ی فکر کردن به رویکردهای مختلف برای این نمایش، مدام به شعری باز می گشتم: «پایان و آغاز » از ویسواوا شیمبورسکا. این شعر در نهایت به نقطه ی آغاز نمایش تبدیل شد و چارچوبی به من داد تا آثار شش هنرمند را در کنار هم قرار دهم: نیوشا برائی، آریا تابنده‌پور، نرگس هاشمی، افشان دانشور، راضیه صدیقیان و رضا لواسانی.
شعر از پسِ جنگ آغاز می شود، اما خیلی زود از خود واقعه فاصله می گیرد و به آنچه پس از آن اتفاق می افتد می پردازد. شیمبورسکا بیش از آن که بر ویرانی مکث کند، به کارهایی می پردازد که پس از آن باید انجام شوند: کسی باید پاک کند، کسی باید به یاد بیاورد، کسی باید تعمیر کند و کسی باید فراموش کند و دوباره آغاز کند. شعر از کارِِ آهسته و اغلب نادیدنی ای می گوید که به تدریج زندگی را دوباره ممکن می کند.
برای من، این شعر راهی برای دیدن چیزی است که این آثار را به هم پیوند می دهد: کار و چگونگی شکل گرفتن کلیتی از تکه ها، نشانه ها و کنش های کوچک و تکرار شونده. آثار این نمایش درباره ی جنگ نیستند و بیشتر آن ها پیش از اتفاقات ماه های اخیر شکل گرفته اند. اما در کنار یکدیگر، امکان خوانشی مشخص را فراهم می کند. شاید به همین دلیل بود که مدام به شعر شیمبورسکا باز می گشتم؛ نه به این دلیل که شعر توضیحی برای این آثار است، بلکه چون آنچه میان یک آغاز و یک پایان می گذرد، به موقعیتی که امروز در آن قرار داریم نزدیک است. زندگی روزمره از سر گرفته شده، اما چیزی همچنان حل نشده باقی مانده. ساختارهای آشنای کار و زندگی روزمره ادامه دارند، در حالی که حسِ وقفه ای که از سر گذرانده ایم هنوز کاملن از میان نرفته است. جایی میان آنچه اتفاق افتاده و آنچه قرار است پس از آن بیاید ایستاده ایم، و من از دل همین فضای نا مطمئن به این آثار نگاه کرده ام.
در این نمایش، فرایند ساخت پشت نتیجه ی نهایی پنهان نمی شود، بلکه در خود آثار حضور دارد. ساعت ها بازگشتن به یک سطح، تکرار یک حرکت، افزودن و کاستن و کنار هم قرار دادن عناصر، یکی پس از دیگری. در برخی آثار، این انباشت از همان ابتدا آشکار است و در برخی دیگر به تدریج خود را نشان می دهد. اما در همه ی آن ها، زمان و کار بخشی از خود اثر شده اند.
شیمبورسکا از کاری می نویسد که پس از پایان چیزی آغاز می شود؛ پاک می کنی، تعمیر می کنی، از نو می سازی و دوباره به چیزها باز می گردی. ساختن نیز می تواند چنین موقعیتی داشته باشد، نیازمند توجه و صرف وقت است، بی آن که معلوم باشد این توجه به کجا خواهد رسید.
امروز آنچه بیش از هر چیز در این آثار برای من اهمیت دارد همین است. آن ها پاسخی برای ابهام و عدم قطعیت پیرامون ما ارایه نمی کنند و نیازی هم نیست که چنین کنند. آنچه پیش چشم می گذارند بسیار ساده تر است: تصمیم به ادامه ی توجه به چیزی، بازگشتن به آن، وقت صرف کردن برای آن و ادامه دادن به ساختن، حتی وقتی تصویر بزرگ همچنان روشن نیست.
- ارکیده درودی
تابستان ۱۴۰۵